Learnings from Bhopal

¨sÉÆÃ¥Á¯ï PÀ°¸ÀĪÀ ¥ÁoÀ

¦.¦.¨Á§ÄgÁeï

JªÀgÉr ¨ÁåljAiÀÄ£ÀÄß £Á£ÀÆ AiÀiÁªÀwÛUÀÆ PÉÆAqÀÄPÉÆAr®è. 1984gÀ £ÀAvÀgÀ CzÀ£ÀÄß £Á£ÀÄ £À£Àß ±ÀvÀÄæ JAzÉà ¨sÁ«¹zÉÝãÉ. 84gÀ°è ¨sÉÆÃ¥Á°£À°è £ÀqÉzÀ CwzÉÆqÀØ PÉÊUÁjPÁ ºÀvÁåPÁAqÀzÀ £ÀAvÀgÀ JªÀgÉr «gÀÄzÀÞ ºÀ®ªÀÅ DAzÉÆî£ÀUÀ¼ÀÄ £ÀqÉzÀªÀÅ. CzÀ£ÀÄß §»µÀÌj¸À®Ä ªÀÄvÀÄÛ zÉñÀ¢AzÀ CzÀ£ÀÄß GZÁÑn¸À®Ä §®ªÁzÀ ¨ÉÃrPÉ EvÀÄÛ. CzÀgÀAvÉ, JªÀgÉr vÀ£Àß ¸ÀézÉñÀ CªÉÄÃjPÀPÉÌ ªÁ¥À¸Áì¬ÄvÀÄ. DzÀgÉ, ¸ÀĪÀiÁgÀÄ MAzÀÄ zÀ±ÀPÀzÀ £ÀAvÀgÀ £ÀªÀÄä ªÀiÁgÀÄPÀmÉÖAiÀÄ°è JzÀÄgÁ½UÀ¼Éà E®èzÀ ¹ÜwUÉ JªÀgÉr ªÀÄÄ£ÀÄßVÎvÀÄ. C£ÉÃPÀ ¨sÁgÀwÃAiÀÄgÀ£ÀÄß PÉÆAzÀ PÀA¥É¤AiÉÆAzÀgÀ F GvÀà£Àß gÁdPÁgÀtÂUÀ¼ÀÄ ªÀÄvÀÄÛ C¢üÃPÁgÀ±Á»AiÀÄ dAn D²ÃªÁðzÀ¢AzÀ gÁeÁgÉÆõÀªÁV £ÀªÀÄä ªÀiÁgÀÄPÀmÉÖAiÀÄ°è AiÀiÁªÀÅzÉà ¸ÀzÀÄÝUÀzÀÝ®«®èzÉ ªÀiÁgÁlªÁUÀÄwÛgÀĪÀÅzÀÄ «gÉÆÃzsÁ¨sÁ¸ÀªÉà ¸Àj. CAzÀgÉ, MAzÀÄ zÀ±ÀPÀzÉƼÀUÉ ¨sÉÆÃ¥Á®£ÀÄß £ÁªÀÅ ªÀÄgÉvÉémÉÖªÀÅ.

¨sÉÆÃ¥Á¯ï £ÀUÀgÀzÀ eÉÆÃ¥ÀrUÀ¼À°è, ©Ã¢UÀ¼À°è, D¸ÀàvÉæAiÀÄ°è ºÉtUÀ¼ÀÄ ©zÀÝ 1984gÀ r¸ÉA§gï 3gÀ ªÀÄÄAeÁªÀÅ FUÀ®Æ ©üÃPÀgÀªÁzÀ ªÀiÁ¸ÀzÀ £É£À¥ÀÄ. r¸ÉA§j£À bÀ½AiÀÄ°è vÀªÀÄä eÉÆÃ¥ÀrUÀ¼À ªÀÄÄAzÉ ªÀÄ®VPÉÆAqÀªÀgÀÄ ¨É½UÉÎ K¼À¯Éà E®è. eÉÆÃ¥ÀrAiÀÄ CAUÀ¼À¢AzÀ AiÀÄƤAiÀÄ£ï PÁ¨ÉÊðqï£À lªÀgï DPÁ±ÀzÀAUÀ¼ÀPÉÌ PÉÊZÁa ¤AwgÀĪÀÅzÀ£ÀÄß £ÉÆÃr ¥ÀæwAiÉƧâgÀÆ ºÉªÉÄä¥ÀnÖzÀÝ MAzÀÄ PÁ®«vÀÄÛ. ‘C©üªÀȢݒAiÀÄ ¥ÀxÀzÀ°è §ºÀÄzÀÆgÀ ªÀÄÄAzÉ ºÉÆÃUÀĪÀ PÀ£À¸À£ÀÄß d£À PÀArzÀÝgÀÄ. CPÀÌ¥ÀPÀÌzÀ £ÀUÀgÀUÀ½AzÀ, ¨ÉÃgÉ ¨ÉÃgÉ gÁdåUÀ½AzÀ C£ÉÃPÀ ªÀÄA¢ §qÀªÀgÀÄ ¨sÉÆÃ¥Á°UÉ zsÁ«¹zÀgÀÄ. ‘PÀA¥É¤AiÀÄ PÉ®¸À’ JA§ ªÉÆúÀzÀ°è CªÀgÀÄ ©¢ÝzÀÝgÀÄ.

JªÀgÉr ¸É¯ï vÀAiÀiÁj¸ÀĪÀ §ºÀÄgÁ¶ÖçÃAiÀÄ PÀA¥À¤AiÀiÁzÀ AiÀÄƤAiÀÄ£ï PÁ¨ÉÊðqï£À F PÁSÁð£É¬ÄAzÀ ¨É¼ÀV£À eÁªÀ C¥ÁAiÀÄPÁj «µÁ¤® ‘«ÄxÉʯï L¸ÉÆøÉÊ£ÉÃmï’ ¸ÉÆÃgÀÄvÀÛzÉ. PÀvÀÛ°£À ¤±Àå§ÝzÀ°è ªÀÄÄUÀÞªÁV ªÀÄ®VzÀݪÀgÀÄ «µÁ¤®ªÀ£ÀÄß G¹gÁqÀÄvÁÛgÉ. PÉ®ªÉà ¤«ÄµÀUÀ¼À°è JzÉ MqÉzÀÄ ¸Á«VÃqÁUÀÄvÁÛgÉ. PÉêÀ® CzsÀð WÀAmÉAiÀÄ°è ¨sÉÆÃ¥Á¯ï £ÀUÀgÀ ¸Àä±Á£ÀªÁV ¥Àjt«Ä¸ÀÄvÀÛzÉ.

¸ÀvÀÛªÀgɵÀÄÖ J£ÀÄߪÀÅzÀgÀ §UÉÎ ¤RgÀ ªÀiÁ»w EA¢UÀÆ E®è. ¸ÀPÁðgÀzÀ §½AiÀÄÆ ¸ÀjAiÀiÁzÀ zÁR¯ÉUÀ½®è. ¸ÀvÀÛªÀgÀ ¸ÀASÉå ¸ÀÄvÀÛ E£ÀÆß C£ÀĪÀiÁ£ÀUÀ¼ÉÃ. ªÉÆzÀ®Ä 3000 d£À ¸ÀvÀÛgÀÄ JA¢zÀÄ PÀæªÉÄÃt 9000PÉÌ KjvÀÄ. 25000 JA§ÄzÀÄ d£À¥ÀgÀ ¸ÀAWÀl£ÉUÀ¼À ºÉýPÉ. ¨sÁgÀvÀzÀ°è £ÀqÉzÀ CwzÉÆqÀØ PÉÊUÁjPÁ C¥ÀWÁvÀ EzÀÄ JAzÀÄ ºÀ®ªÀgÀÄ §tÂÚ¹zÀgÀÄ. DzÀgÉ, ¨sÉÆÃ¥Á°£À d£ÀvÉ EzÀ£ÀÄß C¥ÀWÁvÀªÀ®è, ºÀvÁåPÁAqÀ JAzÉà PÀgÉAiÀÄÄvÁÛgÉ. C¤® ¸ÉÆÃjPÉAiÀÄ ¸ÁzsÀåvÉAiÀÄ£ÀÄß ºÀ®ªÀgÀÄ ¸ÀPÁðgÀzÀ UÀªÀÄ£ÀPÉÌ ªÀÄÄAZÉAiÉÄà vÀA¢zÀÝgÀÆ CzÀ£ÀÄß ¤®ðQë¸À¯ÁVvÀÄÛ. CzÀÝjAzÀ¯Éà EzÀÄ ¸ÁªÀÄÆ»PÀ ºÀvÉå. AiÀÄƤAiÀÄ£ï PÁ¨ÉÊðqï£À CzsÀåPÀë ªÁgÉ£ï DAqÉgÀì£ï£ÀÄß §A¢ü¹ JA§ PÀÆUÀÄ 25 ªÀµÀðzÀ £ÀAvÀgÀªÀÇ CqÀV®è. DzÀgÉ, £ÀªÀÄä ¥ÀæeÁ¥Àæ¨sÀÄvÀé ¸ÀPÁðgÀ EzÀ£ÀÄß MAzÀÄ ¸ÀªÁ¯ÁV ¥ÀjUÀt¹®è. «µÁ¤®¢AzÀ vÀvÀÛj¹zÀ ¸ÀAvÀæ¸ÀÛgÀÄ £ÁåAiÀÄPÁÌV C¢üPÁgÀ±Á»AiÀÄ ¨ÁV®Ä §rzÀgÀÆ K£ÀÆ ¥ÀæAiÉÆÃd£ÀªÁV®è. «ÄxÉʯï L¸ÉÆøÉÊ£ÉÃmï JA§ «µÀzÀ UÁ½UÉ §°AiÀiÁV §zÀÄPÀĽzÀ fêÀZÀÒªÀUÀ¼ÀÄ ¨sÉÆÃ¥Á°£À°èzÁÝgÉ; PÀÄgÀÄqÀgÁV, PÀÄAlgÁV, §AeÉUÀ¼ÁV, C§ÄðzÀ gÉÆÃVUÀ¼ÁV, ©üPÀëÄPÀgÁV.

¨sÉÆÃ¥Á¯ï MAzÀÄ ¢PÀÆìaAiÀiÁVzÉ. ‘C©üªÀÈ¢Þ’ AiÀiÁªÀÅzÀ®èè J£ÀÄߪÀÅzÀ£ÀÄß CzÀÄ ¥Àæ¥ÀAZÀPÉÌ vÉÆÃj¹PÉÆnÖzÉ. ºÁ° ZÁ°ÛAiÀÄ°ègÀĪÀ ‘C©üªÀÈ¢Þ’ ªÀiÁzÀj PÉÆÃnUÀlÖ¯É ºÀt ¨ÉÃqÀĪÀAvÀºÀzÀÄÝ. DzÀÝjAzÀ gÁdPÁgÀtÂUÀ½UÉ, C¢üPÁjUÀ½UÉ, zÀ¯Áè½UÀ½UÉ EzÀgÀ°è D¸ÀQÛ ºÉZÀÄÑ. PÀ£ÁðlPÀzÀ°è PÀ¼ÉzÀ ªÁgÀ £ÀqÉzÀ ºÀÆrPÉzÁgÀgÀ ¸ÀªÀiÁªÉñÀ EzÀPÉÆÌAzÀÄ ¤zÀ±Àð£À. C©üªÀÈ¢Þ JAzÀgÉãÀÄ ªÀÄvÀÄÛ AiÀiÁjUÁV J£ÀÄߪÀÅzÀÄ GvÀÛgÀ ¹UÀzÀAvÀºÀ ¥Àæ±ÉßAiÀiÁVAiÉÄà G½¢zÉ. ®PÀë PÉÆÃn ºÀt ºÀjzÀÄ §gÀĪÀÅzÀÄ ªÀiÁvÀæ C©üªÀÈ¢ÞAiÉÄÃ? PÀ®Ä¶vÀ ¤ÃgÀÄ PÀÄrAiÀįÁgÀzÉà ºÀt PÉÆlÄÖ ¤ÃgÀÄ PÉƼÀÄîªÀ ¥Àj¹Üw EzÉ. £ÉgÉ-§gÀ §AzÁUÀ ©Ã¢¥Á¯ÁUÀĪÀÅzÉÆAzÉà zÁj. EzÀĪÀgÉUÉ ¸ÀAvÀæ¸ÀÛjUÉ ¸ÀA¥ÀÆtð £ÁåAiÀÄ ¹QÌgÀĪÀ GzÁºÀgÀuÉ £ÀªÀÄä°è®è. C©üªÀÈ¢Þ AiÉÆÃd£ÉUÀ½UÁV MPÀ̯ɩâ¸À¯ÁzÀ d£ÀjUÉ E£ÀÆß ¥ÀÄ£ÀªÀð¸Àw ¹QÌ®è. zÉñÀzÀ ªÉÆlÖªÉÆzÀ®£ÉAiÀÄ CuÉPÀmÉÖAiÀiÁzÀ ¨sÁPÁæ£ÀAUÀ¯ï¤AzÀ »rzÀÄ PÉÆêÀÄÄUÀ®¨sÉAiÀÄ ¸ÀAvÀæ¸ÀÛgÀ ªÀgÉUÉ AiÀiÁjUÀÆ ¸ÀÆPÀÛ ¥ÀÄ£ÀªÀð¸Àw PÀ°à¸À®Ä £ÀªÀÄä ¸ÀPÁðgÀUÀ½UÉ ¸ÁzsÀåªÁUÀ°®è. ¨sÉÆÃ¥Á°¤AzÀ »rzÀÄ GvÀÛgÀ PÀ£ÁðlPÀzÀ £ÉgÉ ¸ÀAvÀæ¸ÀÛgÀ ªÀgÉUÉ §qÀ ªÀÄA¢AiÀÄ C¸ÀºÁAiÀÄPÀvÉ £ÀªÀÄä ªÀÄÄAzÉ ¥ÀzÉà ¥ÀzÉà JvÀÄÛªÀ ¥Àæ±Éß K£ÀÄ?

zÉÆqÀØ PÁSÁð£ÉUÀ¼ÀÄ, CuÉPÀmÉÖUÀ¼ÀÄ, CtĸÁܪÀgÀUÀ¼ÀÄ, ºÉZÀÄÑ ºÉZÀÄÑ CUÀ®ªÁzÀ gÀ¸ÉÛUÀ¼ÀÄ, §ºÀĪÀĺÀr PÀlÖqÀUÀ¼ÀÄ, LµÁgÁ«Ä PÁgÀÄUÀ¼ÀÄ, §tÚ§tÚzÀ wArw¤¸ÀÄUÀ¼ÀÄ, gÁ¸ÁAiÀĤPÀUÀ¼ÀÄ, QÃl£Á±ÀPÀUÀ¼ÀÄ EªÉ¯Áè C©üªÀÈ¢ÞAiÉÄÃ? F ¥Àæ±Éß §ºÀ¼À §®ªÁV CAvÁgÁ¶ÖçÃAiÀÄ ªÀÄlÖzÀ°èAiÉÄà J¢ÝzÉ. ¥ÀAiÀiÁðAiÀÄ C©üªÀÈ¢Þ ªÀiÁzÀjAiÉÄqÉUÉ ºÉeÉÓ ºÁPÀĪÀ ¥ÀæAiÀÄvÀßUÀ¼ÀÄ D£ÀAvÀgÀzÀ°è «±ÀézɯÉèqÉ £ÀqÉ¢ªÉ. ¨sÉÆÃ¥Á¯ï ºÀvÁåPÁAqÀ F ¥ÀæQæAiÉÄUÉ £ÁA¢AiÀiÁ¬ÄvÀÄ J£ÀߧºÀÄzÀÄ.

§ÈºÀvï AiÉÆÃd£ÉUÀ¼ÀÄ vÀAzÉÆqÀÄتÀ ¸ÀªÀĸÉåUÀ¼ÀÄ C£ÉÃPÀ. £ÀªÀÄä zÉñÀzÀ AiÉÆÃd£ÉUÀ¼À£ÀÄß «±Éèö¹zÀgÉ EzÀÄ £ÀªÀÄUÉ ªÀÄ£ÀªÀjPÉAiÀiÁUÀÄvÀÛzÉ. ºÀ¹gÀÄ PÁæAw JA§ §ÈºÀvï AiÉÆÃd£ÉAiÀÄ£Éßà vÉUÉzÀÄPÉƼÉÆîÃt. zÉñÀzÀ GzÀÝUÀ®PÀÆÌ gÉÊvÀgÀÄ DvÀäºÀvÉåUÉ ±ÀgÀuÁUÀÄwÛzÁÝgÉ. £ÀªÀÄä ¥ÀæZÀ°vÀ C©üªÀÈ¢Þ ªÀiÁzÀj JAxÀ C£ÁºÀÄvÀUÀ¼À£ÀÄß vÀAzÉÆqÀÄØvÀÛªÉ J£ÀÄߪÀÅzÀ£ÀÄß ¨sÉÆÃ¥Á¯ï vÉÆÃj¹PÉÆnÖzÉ. F ªÀiÁzÀjAiÀÄ ºÀÄZÀÄÑvÀ£À¢AzÀ ©ü£ÀߪÁV C©üªÀÈ¢ÞAiÀÄ EvÀgÉ ªÀiÁzÀjUÀ½ªÉ. C©üªÀÈ¢Þ AiÉÆÃd£ÉUÀ¼ÀÄ §qÀd£ÀgÀ ¥ÀgÀªÁV gÀÆ¥ÀÄUÉƼÀî¨ÉÃPÀÄ. CªÀÅ ¥Àj¸ÀgÀ¸ÉßûAiÀiÁV EgÀ¨ÉÃPÀÄ. £ÀªÀÄä DgÉÆÃUÀå, ¥Ë¶×PÀvÉ, £É®, d®, G¹gÀ£ÀÄß ªÀÄvÀÛµÀÄÖ GvÀÛªÀÄ¥Àr¸ÀĪÀAvÉ EgÀ¨ÉÃPÀÄ. ¥ÀæwAiÉÆAzÀÄ AiÉÆÃd£ÉAiÀÄÆ ¸ÁéªÀ®A©vÀÀªÁVgÀ¨ÉÃPÉà ºÉÆgÀvÀÄ «zÉò ºÀÆrPÉzÁgÀgÀ£ÀÄß CªÀ®A©¸ÀĪÀAvÀºÀzÀÝ®è. zÀÄgÁ¸É ªÀÄÆr¸ÀĪÀAxÀ fêÀ£À±ÉÊ°AiÀÄ£Éßà ¥ÉÆæÃvÁ컸ÀĪÀ ¸ÀPÁðj ¤ÃwUÀ¼À£ÀÄß §zÀ°¸À¨ÉÃPÁVzÉ. J®ègÀÀ §zÀÄPÀ£ÀÄß ºÀ¸À£ÁV¸ÀĪÀAvÀºÀ C¨sÀªÀÈ¢Þ ªÀiÁzÀjAiÉÆAzÀgÀ eÁjUÉ ¨sÉÆÃ¥Á¯ï £ÀªÀÄä£ÀÄß JZÀÑj¸ÀÄvÀÛzÉ.